SUMMERSCHOOL KUNSTKRITIEK. Change won’t come

Dat armoede nog steeds een actueel punt is, bewijst ook Renzo Martens in zijn laatste film ‘Episode III – Enjoy Poverty’. Met schrijnende confrontaties en de bikkelharde waarheid probeert hij ons als kijker even te doen stilstaan bij het leven. Even.

Half dood en snakkend naar adem bestijg ik de trein na een helse marathon door Brussel.  Het nagesprek met Renzo Martens duurde langer dan verwacht. Maar klagen kan ik niet. Ik had het geluk zonet een vettige portie friet in mijn mond te mogen proppen, terwijl de hardwerkende, Congolese arbeiders uit ‘Enjoy Poverty’ daar alleen maar kunnen van dromen.

Een panoramisch zicht opent de film. Als kijker word je meteen gedropt in het dorre landschap van Congo. Een arbeider doet zijn beklag, niet over de toestand waarin hij moet werken maar wel over zijn magere loon: een halve dollar na drie dagen werken. Een confronterende situatie die ons al vele malen in films en foto’s werd beschreven. Met doneren als doel. Ook Renzo Martens probeert ons tot hulp te overtuigen, zo lijkt uit het begin van zijn film. Zo lijkt.

Even later word je als kijker naar het NGO-leven gekatapulteerd: 1,97 miljard dollar werd het voorbije jaar gedoneerd aan Congo. En het leeuwendeel van die donaties wordt alsnog gebruikt om de werking van de NGO’s te financieren. De armoede die Martens laat zien is niet enkel het resultaat van oorlog of hongersnood maar van een hulpindustrie die niet lijkt te helpen.

Al 12 jaar doe ik jaarlijks mee aan vele, absurde, schoolse inzamelacties. Ik was bij hongermaaltijden, heb met schoolgenoten de figuurlijke afstand naar Afrika gefietst en samen met honderden anderen djembé gespeeld. Opnieuw vraag ik me af waar het ingezamelde geld naartoe is.

De confrontatie gaat verder. We komen oog in oog te staan met de baas van een groot landbouwbedrijf. En die zorgt ervoor dat we bikkelhard met onze neus op de feiten worden gedrukt. Een sprekende zwart-wit foto prijkt in zijn bureau. Als Martens de baas vraagt of het zijn werknemers zijn op die foto heeft die man er geen flauw idee van hoe zijn personeel eruit ziet. Oui, c’est vrai, ils souffrent les gens, durft hij vervolgens braaf toe te geven. Hoe je dan nog verder met een brede glimlach door het leven kan, blijft voor ons als kijker een groot vraagteken. En zo gaat de film verder, je wordt van de ene confrontatie naar de andere gesleept: van arbeiders tot ondervoede kinderen, van hopeloze moeders tot rijke zakenlui.Een beeld dat al jaren op ons netvlies staat gebrand en waar we steeds opnieuw mee worden geconfronteerd. Maar is dit wel de meest confronterende manier, als na al die jaren van gefilm en gefotografeer nog steeds niets veranderd is?

Even lijkt het of Martens een antwoord heeft. Even. We zien hoe Martens op zijn manier aan de Congolese bevolking probeert duidelijk hoe ze winst kunnen halen uit hun armoede. Met hun aftands fototoestel laat hij de lokale fotografen zelf ontdekken hoe ze op de westerse manier kunnen profiteren van de schoonheid van hun oorlog. Maar het plan faalt. De Congolese fotografen blijven verbouwereerd achter. De situatie zal niet veranderen constateert Martens. En dus verandert hij van strategie: hij verkondigt de bevolking dat ze maar moeten gaan genieten van hun armoede. Enjoy poverty.

Ik moet denken aan mijn professioneel ogend Lumix-fototoestel. Ik voel schaamte, het contrast is te groot, ik 17 jaar, sommige Congolese fotografen 30. En ik bezit nu al meer dan zij ooit zullen bezitten.

De verschillen met de normale Broederlijk Delen – film zijn opmerkelijk: Martens is niet naar Congo gegaan om de armoede in beeld te brengen maar wel om de mensen te laten inzien dat ze ook kunnen genieten van hun armoede. Because change won’t come… Hij laat niet enkel de armoede zien, maar ook het besef van die armoede.”De film is gemaakt met het doel een objectief beeld te geven: niet van Congo, maar van andermans lijden,” vertelt Martens in een interview. Bovendien durft Martens zijn film onder de categorie ‘kunst’ te plaatsten, maar wat mij betreft is dit gewoon de zoveelste schets van de armoede in Afrika. En het heeft ook niets opgeleverd. Want niemand heeft begrepen hoe je nu effectief van je eigen armoede kunt genieten.

Ik ben thuis, laat me met een plof op bed vallen en vraag me af wat ik morgen zal eten. Af en toe floepen nog eens arme kindergezichtjes door mijn hoofd, maar al gauw vervagen ook deze beelden. Ik val in slaap. Een uur armoede maakt moe.

Karen Verhulst