SUMMERSCHOOL KUNSTKRITIEK. Armoe te koop.

Vijf dagen Summerschool kunstkritiek, waarin we liefde voor taal en theater met elkaar delen. Waar we gretig duiken in het culturele bad dat ons wordt aangeboden. Drie voorstellingen – Wintervögelchen, Johnson&Johnson en Nimmermeer – met een sprookjesachtig allure. Dan zien we Enjoy Poverty. Een film van Renzo Martens: een rauw brok Afrika op ons bord.

Renzo Martens, kunstenaar, had een idee, een schitterend idee. Met armoede valt geld te verdienen, veel geld. Wat hij hiermee bedoelt zien we in zijn film. Die begint met Afrikanen aan het werk. Ze kappen planten weg in een reuzenveld. Het veld is te groot en de arbeiders zijn met te weinig. Ze krijgen hun werk nooit gedaan. Later zien we vissers, ze zijn terug met hun vangst. Een minuscuul hoopje vissen op de bodem van de boot. Verlegen vertellen de vissers dat het alles is. Dan een paar lokale fotografen, met hen gaat Martens aan de slag. Hij rekent met hen uit hoeveel ze verdienen door feesten en ceremonies te fotograferen, één dollar per maand. En zet dit tegenover de prijs die buitenlandse fotografen vangen met het vastleggen van ellende, vijftig dollar per foto. Goed voor duizend dollar per maand. Een onthutsend verschil.

Martens gaat met de Afrikanen op pad en leert hen de ellende fotograferen. Verkrachte vrouwen, ondervoede kinderen, lijken. Dat verkoopt goed. De zwarte fotografen zijn onhandig en beschaamd. Ze bezitten geen perskaart maar hebben die wel nodig. Ze krijgen hun foto’ s niet verkocht en Martens zegt hen koudweg dat ze maar weer feestelijkheden moeten gaan fotograferen. Dat rijk worden met ‘miserie-foto’s’ hen niet zal lukken.

Natuurlijk lukt het niet. We worden kwaad op Martens. Hij doet wat blanken sinds de kolonisatie doen. Autochtonen overvallen met geniale westerse ideeën en hen de ogen uitsteken met de illusie hoe rijk ze ermee kunnen worden. De cijfers, dat begrijpen de Afrikanen, maar ‘die witte manier van denken’ is hen zo vreemd. ‘Monsieur, s’ il vous plait, expliquez- moi, si bien que je peux le comprendre’, vraagt een man aan Martens.

Enjoy Poverty is schokkend. We zien uitgehongerde stervende kindjes en proberen onze ogen droog te houden. We zuchten van verontwaardiging bij het zien van de onverschilligheid en leugens van blanke bazen. Maar wat het meest pijn doet is de moedeloosheid van de mannen die geïnterviewd worden. Ze werken hard maar verdienen bijna niets. Ze zijn de speeltjes van de bazen. Ze zitten als ratten gevangen in de val van de armoede, en ze weten het.

Wanneer de film gedaan is, valt er een beschaamde stilte. Wat kan je zeggen? In de bar eten we braaf chips van Oxfam. En dan trilt de zin door de ruimte: ‘We moeten ze helpen, we moeten toch kunnen helpen.’ Daar heb je het woord, ‘helpen’. In het nagesprek zegt Martens: ‘ Hulp is niet bedoeld om te helpen, hulp is bedoeld om de noodsituatie in stand te houden’. Maar hoe moet het dan? Mogen we niet meer juichen wanneer Music for live van Studio Brussel honderdduizenden euros heeft opgehaald voor water of voor moeders op de vlucht?

Veel Afrikaanse landen zijn grotendeels afhankelijk van hulporganisaties. De bewoners weten het. Neergeslagen trots. Hoe was het daar eigenlijk voor de slavenhandel en kolonisatie? Toen ‘de derde wereld’ nog gewoon ‘Afrika’ was? Wat heeft die blanken eigenlijk bezield om de zogenaamde primitieve volken neer te slaan met ‘hun waarheden en kennis’? En hoe anders zou Afrika er vandaag uitzien als er toen een mix had plaatsgevonden, met het beste van beide volken?

Martens heeft knap werk geleverd met Enjoy Poverty. Hij maakt ons bewust van hoe we kijken naar andermans lijden. Het is moeilijk deze film puur als kunstwerk te zien. Martens zegt dat de film op zichzelf moet bestaan. Dat zijn enige doel is: zijn eigen werking te laten zien. Maar de film is gemaakt met mensen die in een uitzichtloze situatie leven. Zonder hen geen film. Maar zij worden er niet beter van. En dat voelt onrechtvaardig aan.

Katrin Verlende